Jan Fryze – aptekarz królowej Marysieńki

Jan Fryze pochodził z niemieckiej rodziny mieszczańskiej wywodzącej się z Erfurtu, położonego w arcybiskupstwie Moguncji. W 1664 r. w wyniku przejęcia władzy przez ks. Johanna Philippa von Schönborna nastąpił koniec niezależności księstwa i początek emigracji wielu katolickich i protestanckich rodzin mieszczańskich do krajów europejskich. 

Jan urodził się około 1650 r. w Erfurcie, lecz już po 1664 r. wraz z rodziną wyemigrował do Rzeczypospolitej i osiadł w Warszawie. Niewątpliwie przybył przed 1681 r., bowiem w tym roku odnotowano jego obecność w mieście, a  podpisywał się wówczas „Joannes Fryze artis Apothecariae socius ex civitate Erford”. 

Jan był zapewne synem Kaspra (1628-1684) kupca znanego na rynkach handlowych w Turyngii i Saksonii w drugiej połowie XVII w. Bratem Jana był chyba piekarz warszawski, Piotr Paweł, który w 1716 r. mieszkał w kamienicy na ulicy Marcinkańskiej na Starym Mieście. W latach 1716-1717 był dwukrotnie wybierany mistrzem cechu piekarzy, a ponadto był rajcą miasta Starej Warszawy^[1]. 

W 1681 r. Jan Fryze był już zatrudniony u aptekarza Jana III Sobieskiego, Jakuba Gini, jako czeladnik aptekarski, w tzw. kamienicy Baranowiczowskiej. Występował wówczas w sporze miedzy pryncypałem a drugim czeladnikiem, Jakubem Beisserem, który zniesławił Giniego zarzucając mu nieprawidłowe prowadzenie rachunków i żądając wypłaty zaległych należności. Spór ten nie został załatwiony po myśli Beissera, toteż czeladnicy opuścili aptekę, ale sąd radziecki Starej Warszawy przyznał rację Giniemu – i nakazał obu pozwanym dokończyć w przewidzianym terminie służbę, przeprosić swojego pryncypała i zapłacić wysoką grzywnę^[2]. 

Czeladnik Fryze otrzymywał wynagrodzenie roczne w wysokości 150 zł, jednak w dość krótkim czasie musiał zgromadzić znaczną sumę, bowiem już w 1683 r. kupił aptekę mieszczącą się w kamienicy na ulicy Świętojańskiej nr 19 za 6 tysięcy złotych, zatrudniając w niej ucznia Giniego –  Antoniego Krzysztofa Kiesle, z którym odtąd prowadził aptekę aż do swojej śmierci. Także w 1683 r. został przyjęty do grona obywateli Starej Warszawy. W dniu 15 lipca 1684 r. poślubił w kościele św. Jana Chrzciciela Dorotę z domu Fok (Fock, Focht), córkę warszawskiego aptekarza, który handlował m.in. ziołami i lekami oraz tabaką^[3]. 

W latach 1685-1696(?) Fryze był nadwornym aptekarzem królowej Marii Kazimiery Sobieskiej, a dzięki jego zachowanym rachunkom możemy prześledzić dolegliwości Marysieńki^[4]. Wśród recept dominowała kora chinowca (chinina), lek na gorączkę i zapalenia, i zapaliczka cuchnąca – na żółtaczkę, puchlinę i wrzody żołądka, a ponadto też kamfora o charakterze rozgrzewającym na przeziębienia oraz miód - składnik różnego rodzaju maści i syropów. Mamy także recepty na korzeń hiszpański (wężymord) jako środek przeciwzapalny, stosowany podczas epidemii dżumy, też jako warzywo, i podobnie jak fasola wenecka. Królowa cierpiała więc na częste przeziębienia, dolegliwości malaryczne i układu trawiennego, co można wyczytać z recept aptekarskich^[5]. 

Dodajmy, że recepty opiewają na łączną kwotę176 tynfów (rachunki od 16 V do 11 VI 1685 r.). Zachowane rachunki Fryzego obejmują spłatę długów za wykonane w 1694 r. stroje i raty kontrybucji finansowej z lat 1695,1699,1702-1704, nadto spłaty kontrybucji szwedzkiej w 1703 r., która została nałożona na grono mieszczan warszawskich przez wojska Karola XII podczas kolejnej okupacji miasta. W kwietniu 1707 r. musiał zapłacić nową kontrybucję, a tym razem na rzecz wojsk rosyjskich generała Karla E. Rönne, które kwaterowały wówczas w stolicy Rzeczypospolitej^[6].   

W 1705 r. Fryze zapisał sumę 800 zł na ołtarz fundacji Wojciecha Oczko w kościele Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście (ulica Przyrynek nr 2), zabezpieczając się w ten sposób przed grasującą wówczas epidemią dżumy. Natomiast w 1708 r., podczas epidemii, jego apteka została wyznaczona dla „zapowietrzonych” mieszkańców miasta, jednak była czynna jeszcze w 1709 r.^[7] W tych latach Fryze handlował lekami i ziołami z wieloma warszawskimi kupcami i patrycjuszami^[8]. Należał do grona znanych aptekarzy i zamożnych obywateli Warszawy, skoligaconych wówczas z kilkoma rodami mieszczańskim, któremu chętnie powierzano opiekę nad dziećmi, a ponadto zapraszano na uroczystości rodzinne i ceremonie religijne.  

Rodzina Fryze była wpływowa i zamożna, w XVII i XVIII w. dysponowała już dwiema kamienicami –  przy ulicy Świętojańskiej pod nr 19 (hip. 17) tzw. „Aptekarzowską” i przy ulicy Piwnej pod nr 5 (hip.115)^[9]. Fryze zapewne miał także pół kamienicy przy ulicy Senatorskiej 34. Sam aptekarz w latach 1700-1703 posiadał dwór drewniany z okolicznymi placami zakupiony od niejakich „Samborskiego i Świętokrzyskiego”. Dwór mieścił się na posesji nr hip.1255 w Jurydyce Nowoświeckiej, przy Nowym Świecie, między obecnymi ulicami Warecką i Chmielną, a cała ta własność rodzinna była odnotowana jeszcze w 1754 r.^[10]   

Jan Fryze zmarł przed 1719 r., kiedy to właścicielem apteki był już jego syn Kazimierz, znany kupiec warszawski. Aptekarz królewski pozostawił też córkę Mariannę. Oboje w latach 1718-1725 byli dość często świadkami w uroczystościach ślubnych stołecznych mieszczan^[11].    

Kazimierz Fryze spisał testament 3 stycznia 1722 r., a zmarł dopiero w 1742 r. Z tegoż roku pochodzi kwit „wdowy Fryzowej”, która opłaciła ratę 25 zł tytułem pogłównego na rzecz królewskiego regimentu gwardii pieszej koronnej, co potwierdził własnoręcznym podpisem major Jan Wetzell. Wdowa zarządzała rodzinną apteką do 1758 r., kiedy do pełnoletności doszedł kolejny potomek Fryzów, Kazimierz, także wpisany do grona obywateli Starej Warszawy. Ten jednak zmarł dość szybko, bowiem w 1766 r., aptekę przekazał testamentem swojej ciotecznej siostrze Mariannie Hannerowicz. 

Jeszcze przed swoją śmiercią, w testamencie, zapisał specjalne dary dla prowizorów apteki; Krzysztof Henryk Rhode otrzymał kilka skrzyneczek i dzbanków na wyroby apteczne, a z kolei Krzysztof Ippinger sumę 1 tys. zł i 1 sztuciec srebrny składający się z łyżki, noża i widelczyka. Obaj po śmierci dawnego właściciela zarządzali apteką Fryzów^[12]. 

Marianna w 1767 r. sprzedała kamienicę i aptekę Antoniemu Teuchlerowi, aptekarzowi królewskiemu, za sumę 12 320 zł. W 1774 r. apteka trafiła w ręce Jana Hempla, natomiast w 1780 r. stała się własnością Bernarda de Croissy, sekretarza króla Stanisława Augusta Poniatowskiego^[13]. Placówka przetrwała do lat trzydziestych XX w., zaś po zniszczeniach w 1944 r. została odbudowana w latach 1955-1958, w nawiązaniu do dawnego stanu z czasów Fryzów.      

Przypisy:
 
^[1] R.Radziwonka, Warszawa i jej mieszkańcy w czasach wielkiej wojny północnej (1700-1721), Warszawa 2019, s.154,255.
^[2] E. Świeżawski, K.Wenda, Apteka jako officina sanitatis w dawnej Polsce, Wiadomości Farmaceutyczne, r.12, 1882, s.64,87.   
^[3] Archiwum Archidiecezji Warszawskiej, Kościół św. Jana Chrzciciela, metryki ślubów, nr 304, s.225.
^[4] Biblioteka ZN im. Ossolińskich, nr 5813/III.
^[5] J. Pietrzak, Zdrowie królowej Marii Kazimiery w świetle recept warszawskiego aptekarza Jana Fryzego przełomu XVII i XVIII wieku, https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/zdrowie-krolowej-marii-kazimiery-w-swietle-recept-warszawskiego-aptekarza-jana-fryzego-z-przelomu-xvii-i-xviii-wieku
^[6] K. Wenda, Kartki z życia prywatnego aptekarzy w dawnej Polsce, Wiadomości Farmaceutyczne, r.46, 1919, nr 16-17, s. 262.
^[7] Z. Klawe, Szpitale warszawskie: 1388-1945, Warszawa 1975, s. 205.
^[8] F. Giedroyć, Materiały do dziejów farmacji w dawnej Polsce. Spis aptekarzy (w. XIV-XVIII), Warszawa 1906, s. 17.
^[9]Katalog zabytków sztuki, Miasto Warszawa, cz. 1, Stare Miasto, oprac. zbior., Warszawa 1993, s. 345-346, 383-384.
^[10] Źródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości, 1510-1770, oprac. zbior., Warszawa 1965, s. 273,298,317,397.    
^[11] R. Radziwonka, Urzędnicy Starej Warszawy w latach 1700-1721. Biogramy i wykazy, Warszawa 2021, s. 32,91.
^[12] K. Wenda, Kartki z życia prywatnego aptekarzy w Polsce, Wiadomości Farmaceutyczne, r. 46, 1919, nr 5, s. 69.
^[13] F. Giedroyć, Spis aptekarzy, s. 17-18.